Wat is waarheid?

Is het niet zo, dat we alle­maal, elke dag op zoek zijn naar waarhe­den. Dat zijn niet altijd van die grote waar­heden. Zeker niet. Het kan er om gaan, of iemand thuis is, ja of nee. Of dat een be­paalde stelling waar is. Of... nou ja, Noem maar op. En toch is het erg moeilijk met iemand een gesprekje te beginnen over DE waarheid. Mensen willen niet meer praten over de waarheid. Zeker, ze wil­len overal over praten. Ook wel over dingen, die waar zijn. Maar er veran­dert niets.

Als iets de waarheid is, dan houdt je daar toch rekening mee. Als het waar is, dat het straks gaat regenen, dan trek je toch een regenjas aan? Nee hoor, elke waarheid, zeggen sommigen is betrekkelijk. Iets is voor jou waar, maar daarom hoeft het nog niet voor mij ook waar te zijn. Natuurlijk hebben we daar veel mee te maken als we met elkaar praten over het geloof: wie zou er geen echt antwoord wil­len op de volgende vragen? Waar kom ik vandaan? Waar ga ik naar toe? Waarom ben ik er? Zijn er onzicht­bare dingen?

Veel mensen in deze tijd zeggen: "Daar kan je het antwoord niet op geven. Dat kan je nooit écht weten. En als jij denkt, dat je dat wél kunt, dan is dat fijn voor jou. Jij hebt dan de waar­heid. Maar dat hoeft daarom nog niet mijn waarheid te zijn. En als jij dus denkt het antwoord op al die vragen te hebben, kan je dat wel aan mij vertellen. En dan vind ik dat wel erg fijn voor jou. En misschien ga ik het wel op dezelfde manier geloven. Maar dan nog is het onze waar­heid tegenover die van de rest van de we­reld." Voel je, dat je nooit meer kunt vaststellen of jouw over­tuiging een goede overtui­ging is. Iedereen geeft je gelijk, maar zegt erbij, dat hij of zij er anders overdenkt. Het is een gevaarlijke situatie. We hebben nu eenmaal te maken met de gevolgen van onze overtuiging.

Een voorbeeld: we naderen een ophaal­brug. Honderd meter voor de brug geeft een knipperende lamp aan, dat de brug OPEN is. "Let op, hoor," zeg je tegen de chauffeur, " De brug is open." "Ja dat zie ik" zegt hij. Maar z'n snelheid blijft 80 kilometer per uur. Je probeert het nog een keer. "De brug is écht open hoor." " Ja, dat hoorde ik wel. Maar dat is waar voor jou. Daarom hoef ik dat nog niet te geloven." Het gevolg van deze situatie laat zich mak­kelijk raden: een ernstig ongeval.

Het pra­ten over de waarheid is NIET vrijblij­vend. Als je tot een bepaalde overtuiging komt heeft dat GEVOLGEN! Je trekt er CON­CLUSIES uit en HANDELT daarnaar. Dat lijkt mij tenminste ver­standig. Kijk maar naar het voorbeeld. Ja maar, zullen sommi­gen zeggen, er zijn toch dingen, die je niet KUNT weten. Er zijn toch een heleboel zaken, vooral als het gaat over godsdienst en zo, waar bijna iedereen verschillend denkt. Dan blijkt toch wel, dat je de waarheid niet kunt weten. Dan zié je toch, dat mensen elkaar op leven en dood bevech­ten voor een bepaalde­ over­tuiging. En ze denken allebei voor de goede zaak te vechten. Moeten we daar nu eindelijk niet eens vanaf?Moeten we nu eindelijk niet eens zeggen: "Jullie hebben allebei gelijk. Jullie over­tui­gingen zijn allebei waar!"

Het is toch ook zo, dat je over waarheid op heel ver­schillen­de manieren kan denken? Wat is eigenlijk waarheid. Is dat iets wat je echt kunt zien. Of is dat niet nodig? Hoe bepaal je nu of iets waar is? Er is toch ver­schil tussen objectieve waarheid, subjec­tieve waarheid en relationele waarheid.

Het zou kunnen dat dit een vraag van je is. Het kan evengoed, dat deze begrippen je niets zeggen. Toch zijn het belangrijke be­grippen. Het zijn begrippen, waarmee tegen­woordig de WAARHEID onderuit gehaald wordt. Het zijn begrippen aan de hand waarvan je kunt zeggen, dat het écht gebeurd is en toch historisch onjuist. Daar­om eerst iets over deze begrippen zelf.

OBJECTIEVE WAARHEID

Wat is objectieve waarheid. Eigenlijk heb ik dat al een beetje aangegeven in het zo-even genoemde voorbeeld. Objectie­ve waar­heid praat over dingen zoals ze in werke­lijkheid zijn. Objectieve waarheid bestaat altijd, ook al zou NIEMAND die waarheid kennen of weten.

Ergens in de verste verten van het heelal bestaan mogelijk sterren en planeten, waar­van niemand het bestaan kent. Ze zijn nooit gezien en er is ook nooit over gesproken. Toch zou op een van die planeten best iets kunnen gebeuren. Bijvoor­beeld de inslag van een meteoriet. En als dat zou gebeuren zou iemand, die dat had gezien erover heb­ben kunnen vertel­len. Maar nu heeft nie­mand dat gezien. En dus wordt er ook niet over ver­teld. Maar het is wél gebeurd. Het is objectief waar, al heeft NIEMAND het waargenomen. Het is NIET afhanke­lijk van wat wij ervan denken. Het is gewoon écht gebeurd.

SUBJECTIEVE WAARHEID

Bij subjectieve waarheid staat de mens in het middel­punt. En dan wel steeds de enk­eling. Dus niet alle mensen bij elkaar, want dan kan je nog zeggen: "Wat de meeste mensen denken, is waar." Nee, de enkele enkeling! Natuurlijk heb je wel te maken met anderen. Maar je staat er toch maar alleen tussen. En wat zie je nu: de mens verandert. Elke dag maar weer. En daar­om veran­dert ook de waarheid voor ons steeds maar weer. Wat vandaag voor ons waar is, is mor­gen heel anders. Het is net als met de horizon. Die komt nooit dichter­bij en veran­dert steeds. En iedereen heeft ook een andere horizon. Een andere waar­heid dus ook. Wat waarheid is, is dus afhanke­lijk van de positie die we ZELF innemen. Wij zien, wij erva­ren, maar ook: wij bedenken iets als waarheid en op dat moment is dat ook de waarheid. Over verre sterren en planeten kunnen we dénken, terwijl ze nog nooit zijn gezien. Je kunt bedénken dat meteo­rieten in planeten moeten inslaan. En dat is dus de waarheid. Of het nu echt gebeurd is of niet.

RELATIONELE WAARHEID.

Het begrip relationele waarheid is naar vo­ren gebracht door de samen­stellers van een rapport dat ging over de aard van het gezag van de Bijbel. Op wat voor manier was de Bijbel nu "waarheid". Was dat objectieve waar­heid? Echt gebeurd? Of was dat subjectieve waarheid? Echt bedacht? Wel, zeiden de samenstellers, we voegen deze waarhe­den samen. We hebben dan objectief en subjec­tief in één: Relati­onele waar­heid. Waarheid, zo zeggen ze, "voltrekt" zich binnen een be­paal­de relatie. Ze geven daarbij een voorbeeld, wat ik hier even laat volgen:

" Een verkeersteken, bijvoor­beeld het sym­bool dat éénrich­tingsver­keer aangeeft, is eigenlijk van geen enkele bete­kenis, los gezien van de mensen, die het kunnen begrijpen en die het zelf bedacht hebben. Een dier zal zich er niet aan houden. In die zin is het mense­lijk, "subjec­tief". En dat geldt voor alle mense­lijke sym­bolen: in gods­dienst, kunst en dage­lijks leven. Maar het ver­keersteken is veel meer dan alleen menselijk, subjectief. Het geeft wel degelijk ook iets ob­jec­tiefs aan: een verkeersre­gel, een richt­snoer, een maatregel, die het leven van de mede­­­­mens moet be­scher­men. Die regel wordt juist zicht­baar in dat ver­keers­teken. En dat voorbeeld is type­rend voor heel de mense­lij­ke cultuur met haar vele symbolen, zoals cijfers, let­ters, verkeers­tekens, weten­schappe­lij­ke formu­les, maar ook gods­dienstige symbo­len, zoals het kruis." Waarheid, zo zeggen de samen­stel­lers dan ook, is niet alleen buiten het men­selijk subject te vinden, maar ook niet al­leen binnen de mens. Waar­heid ontstaat als deze beide met elkaar in een relatie komen. Als een mens het verkeersbord ziet, ziet hij daarin de waarheid: gevaar!

HEBREEUWS

Het Hebreeuwse woord voor waar­heid is Emet. Dat woord is afgeleid van een werkwoord, wat "VAST ZIJN" betekent. Dat betekent nogal wat. Waarheid heeft als GRONDBE­TEKENIS dus al te maken met: on­wankelbaar, vast en zeker. En dat gaat heel ver: een belofte is waar, als men hem "waar kan maken". Daarom moet iemand die "WAAR" is ook de kracht hebben om zijn belof­ten waar te maken.

GRIEKS

Het Griekse woord voor waarheid is: aletheia. Letterlijk betekent dit woord: het niet- verborgene, het onthulde. Waarheid is er als er een volledige ontdekking, een onthul­ling van het verborgene is gekomen. In het Griekse denken ging men er steeds van uit, dat er een waarheid achter de waarheid verborgen was. Duidelijk zichtbaar wordt dat in het bekende verhaal van Plato, een groot Grieks filosoof. Plato vertelt het "verhaal van de grot." In een grot bevinden zich mensen met achter die men­sen een vuur. Deze mensen kijken naar de schaduwen van zichzelf, die zij voor zich op de muur zien. Zo, zegt Plato, kijken wij met elkaar naar het leven. We dénken, dat het waar is, wat we zien, maar feitelijk zien we slechts schaduwen. De ware werkelijk­heid is niet het vergankelijke, dat wat voorbij­gaat, maar dat wat nog onthuld moet worden, het God­delijke, het eeuwige. We kunnen nu wel achter deze waarheid komen door te redeneren, door erover te praten. Door pratend samen op weg te gaan en te zoeken naar de verborgen dingen.Ook wordt wel gezegd, dat die waarheid zichtbaar wordt in een moment van extase, onthulling.